ایرنا- متولیان مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد از ابتدای دولت چهاردهم تاکنون، ۷۸ پروژه مرمتی در بناهای تاریخی و بیش از ۱۰۰ اقدام حفاظتی و مرمتی در حوزه اشیاء و آثار تاریخی شاخص موزه‌های این مجموعه انجام داده‌اند؛ اقداماتی که به گفته مسئولان مجموعه، در پی شرایط ناشی از دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه در سال ۱۴۰۵ با تمرکز بیشتری برای صیانت از بناها و آثار دنبال شد.
به گزارش خبرنگار ایرنا، مرمت بناهای تاریخی و مخازن، فنس‌کشی نقاط حادثه‌خیز در محوطه جنگلی، تشکیل تیم واکنش سریع و برنامه‌ریزی برای سناریوهای بحران، ساماندهی بیش از ۲۴۰ هزار شی تاریخی و ثبت آنها در سامانه تخصصی جام و انتقال موقت برخی آثار به مخازن براساس اصول حفاظتی، از اقدامات انجام شده در مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد پیش از جنگ ۱۲ روزه است.
به گفته مدیر مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد، طبقه‌بندی بیش از ۷۰ هزار سند تاریخی، نصب تجهیزات حفاظتی در مخازن، بازبینی و تطبیق اموال موزه‌ها با دفاتر و فهرست‌های موجود، جمع‌آوری آثار از گالری‌ها و ویترین‌ها و تجهیز ساختمان‌ها به مخازن و سامانه‌های ذخیره آب نیز در چارچوب برنامه‌های حفاظتی این مجموعه انجام شده است.
سیدمحسن میر، مدیر مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد در گفت و گو با خبرنگار ایرنا، هدف از این اقدامات را پیشگیری از تشدید آسیب‌ها، بهبود شرایط نگهداری و تثبیت وضعیت حفاظتی آثار عنوان کرد و افزود: این اقدامات با تکیه بر دانش کارشناسی و تلاش کارکنان و متخصصان مجموعه و با حمایت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی انجام شده است.
تقویت زیرساخت‌های حفاظتی و مدیریت بحران
مدیر مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد درباره تقویت زیرساخت‌های حفاظتی سعدآباد نیز توضیح داد: توسعه پوشش نظارتی در محوطه مجموعه و موزه‌های تابعه، تقویت سامانه‌های پایش تصویری و ایجاد اتاق پایش و نظارت مرکزی از جمله اقداماتی است که با هدف افزایش آمادگی مجموعه در برابر مخاطرات و حفاظت بهتر از آثار تاریخی انجام شده است.
میر، همچنین بر هماهنگی میان بخش‌های تخصصی و اجرایی مجموعه و افزایش آمادگی برای مواجهه با شرایط بحرانی تاکید کرد و افزود: با پیش‌بینی‌های صورت گرفته و انتقال به موقع ۲۰۰ هزار شیء تاریخی موجود در مجموعه به مخازن امن از آسیب به آثار جلوگیری شد
جزییات خسارات؛ از شکاف‌های عمیق تا تخریب تزیینات
مدیر مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد گفت: بامداد سه‌شنبه (۲۶ اسفند ۱۴۰۴ ) با وجود نصب سپر آبی در این مجموعه، ۶ سنگرشکن از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی به حریم کاخ شلیک شد که نزدیک‌ترین آن در فاصله ۴۰ تا ۵۰ متری بود و در مجموع در جنگ ۴۰ روزه ۲۱ سنگرشکن به حریم کاخ سعدآباد اصابت کرد.
میر افزود: بر اثر موج انفجارهای متعدد بناهای این مجموعه تا فاصله هزار و ۲۰۰ متری دچار آسیب شدند و با جنگ بخشی از هنر معاصر ایران از بین رفت و سه بنای تاریخی کاخ سبز، موزه برادران امیدوار و کوشک (عمارت والی) در مجموعه سعدآباد دچار آسیب جدی و خسارت شد.
کاهش ۸۰ درصدی خسارت با اجرای «حفاظت پیشگیرانه»
مدیر مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد تصریح کرد: اجرای طرح‌های حفاظت پیشگیرانه پیش از وقوع حوادث، نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل موج انفجار و ترکش‌های ناشی از اصابت ۶ سنگرشکن در محوطه سعدآباد داشته است. به طوری که مانع از بروز خسارت‌های گسترده به کاخ‌ها و ساختمان‌های این مجموعه شد و میزان آسیب‌ها را دست‌کم ۸۰ درصد کاهش داد.
میر ادامه داد: در صورتی که اقدامات حفاظتی پیش از این رخدادها صورت نمی‌گرفت، مجموعه با تخریب جدی ساختمان‌ها، از بین رفتن کامل تزیینات داخلی و خسارت‌های جبران‌ناپذیر دیگری مواجه می‌شد.
وی گفت: ۱۰۰ ساختمان موجود در این مجموعه، از بناهای کوچک اداری تا ۱۵ کاخ موزه بزرگ، تحت تاثیر این حادثه قرار گرفته‌اند. شکستگی گسترده شیشه درب‌ها و پنجره‌ها، ایجاد ترک‌های عمیق در دیواره‌ها و سقف‌ها، ریزش بخشی از گچ‌بری‌ها و آینه‌کاری‌های نفیس، کنده شدن درب‌های چوبی اصیل و آسیب به پوشش شیروانی بناها، بخشی از تخریب‌های ناشی از حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی بود.
میر اضافه کرد: در کاخ موزه سبز که نگین معماری این مجموعه محسوب می‌شود، آسیب به تزیینات داخلی «آسیب‌های سازه‌ای» نیز مشاهده شد. همچنین موزه‌هایی نظیر برادران امیدوار، هنرهای زیبا، ملت، استاد فرشچیان، موزه ظروف سلطنتی و پوشاک سلطنتی نیز با آسیب‌های جدی در بدنه و سقف روبرو شدند.
گزارش تفکیکی آسیب‌ها در بخش‌های اصلی
مدیر مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد گفت: گزارش تفکیکی آسیب‌ها در بخش‌های اصلی به شرح ذیل است.
کاخ‌موزه سبز: شکستگی عمده پنجره‌ها، ترک‌های عمیق سازه‌ای در سقف و دیوار، آسیب به آینه‌کاری‌ها و کنده شدن درب‌های چوبی.
عمارت والی: ریزش بخشی از دیوارها و سقف، آسیب به تزیینات خارجی ساختمان و شیروانی‌ها.
موزه برادران امیدوار: تخریب ارسی‌ها، لوسترها و ایجاد شکاف در دیوارهای بنا.
سایر ابنیه (۸۵ ساختمان): شکستگی شیشه‌ها، کنده شدن درب و پنجره‌ها و آسیب به پوشش سقف.
میر اضافه کرد: بلافاصله پس از وقوع حادثه، اقدامات اولیه نجات‌بخشی آغاز شد و همزمان، فرآیند مستندنگاری دقیق و تخصصی بناهای آسیب‌دیده در دستور کار قرار گرفت تا تمام خسارات به‌صورت علمی، نظام‌مند و براساس استانداردهای مرمت ثبت و تحلیل شود.
وی، پوشاندن تمام پنجره‌های آسیب‌دیده با ورق حفاظتی، ترمیم سریع شیروانی‌ها و بام‌ها برای جلوگیری از نفوذ باران، پاکسازی و نجات‌بخشی با مستندسازی گام به گام، پاکسازی محیطی و تثبیت وضعیت محوطه و مستندنگاری کامل آسیب‌ها و گزارش‌نویسی فنی را از اقدامات اضطراری انجام شده پس از حادثه عنوان کرد.
مدیریت بحران و نجات‌بخشی میراث فرهنگی
مدیر مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد گفت: با بروز شرایط بحرانی و آسیب‌های ناشی از جنگ، ضرورت حفاظت پیشگیرانه و نجات‌بخشی آثار و بناهای تاریخی بیش از پیش اهمیت یافت و با اتکا به ظرفیت کارشناسی و عملیاتی، ضمن پیگیری الزامات حفاظت از میراث فرهنگی، موضوع مدیریت مخاطرات، ساماندهی وضعیت حفاظتی و کاهش احتمال آسیب به سرمایه‌های تاریخی را در اولویت قرار دادیم.
میر اضافه کرد: رویکرد مجموعه در این دوره، تنها محدود به واکنش در برابر آسیب‌ها نبوده، بلکه بر شناسایی خطرات، پیشگیری از خسارت‌های احتمالی، افزایش آمادگی عملیاتی و فراهم‌سازی زمینه حفاظت پایدار از میراث تاریخی متمرکز بوده است.
وی، مرمت بناهای آسیب‌دیده از جنگ ۴۰ روزه، طراحی طرح جامع سعدآباد، استاندارسازی و تجهیز سایر مخازن موزه‌ها، طراحی و ایمن‌سازی تابلوهای توزیع برق و پست‌های برق مجموعه، مستندنگاری و فتوگرافی بناهای تاریخی و اجرای مرمت پروژه‌های مطالعاتی انجام شده نظیر بنای موزه سلاح، ساختمان بهمن، ساختمان کترینگ و تاسیسات موزه‌ای را از مهم‌ترین برنامه‌های پیش‌رو در حوزه مرمت ابنیه و آثار عنوان کرد.
نقش حمایتی وزارت میراث فرهنگی
مدیر مجموعه فرهنگی تاریخی سعدآباد اظهار کرد: اجرای برنامه‌های مرمتی و حفاظتی سعدآباد، علاوه بر تلاش کارکنان و متخصصان این مجموعه، با حمایت و راهبری وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی دنبال شده است. همراهی مدیران و مسئولان این وزارتخانه، از جمله وزیر، معاونان، مشاوران و مدیران کل، در پیشبرد برنامه‌های حفاظتی، پیگیری مسائل اجرایی و تقویت ظرفیت مدیریتی مجموعه نقش داشته است.
میر، تصریح کرد: حفاظت از میراث فرهنگی، افزون بر نگهداری از بناهای تاریخی و اشیاء موزه‌ای، مستلزم صیانت از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی کشور است؛ مسئولیتی که تحقق آن به همکاری نهادهای متولی، بهره‌گیری از دانش تخصصی و مشارکت جامعه نیاز دارد.
وی افزود: مجموعه فرهنگی‌تاریخی سعدآباد نیز با تداوم برنامه‌های مرمتی، توسعه زیرساخت‌های حفاظتی، تقویت آمادگی در برابر بحران‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت‌های کارشناسی، حفاظت از آثار و بناهای تاریخی و صیانت از این سرمایه ملی برای نسل‌های آینده را دنبال می‌کند.
